Αυτοκαταστροφή, του Δημήτρη Μουταφίδη

Μετά και τη νίκη του Ζαΐρ Μπολσονάρο στις προεδρικές εκλογές στη Βραζιλία, ο κόσμος επικύρωσε για άλλη μια φορά την απόφασή του. Την απόφασή του για το πώς επιθυμεί να ζήσει και να κυβερνηθεί τις επόμενες δεκαετίες. Τόσα ερμηνευτικά σχήματα και τόσα κομματικά προγράμματα ναυάγησαν ξανά μπροστά στην αδυσώπητη πλευρά των γεγονότων. Για πολλούς, οι φιλελεύθερες δημοκρατίες άλλοτε πεθαίνουν και άλλοτε αυτοκτονούν, άλλοτε χάνουν τον ιστορικό τους ρόλο και άλλοτε εξάπτουν την έντονη δυσαρέσκεια των λαών.

Μέσα σε μία δεκαετία περίπου, ο σύγχρονος κόσμος επανέφερε συμβολικούς, φαντασιακούς και άλλες φορές πραγματικούς αναχρονισμούς στο προσκήνιο. Πίσω από αυτή την επαναφορά, ξεχασμένων και περιθωριοποιημένων για καιρό, πολιτικών, κοινωνικών και πολιτισμικών μορφών, λανθάνει μια υπαρξιακή επιλογή. Κάθε μορφή προκύπτει εσωτερικά, από την ψυχή του υποκειμένου, σύμφωνα με τον πρώιμο Λούκατς. Πρόκειται, λοιπόν, για ένα υπαρξιακό φαινόμενο, κατά βάση δυτικό, το οποίο στέκεται δίπλα στα υπόλοιπα ερμηνευτικά σχήματα, όπως αυτό της πολιτισμικής ανασφάλειας, της εκ νέου αναζήτησης του “Πατέρα”, της ανατομίας των λαϊκισμών ή της πολιτικής των ταυτοτήτων και εκδηλώνεται πλέον και ως μία πολιτική και εκλογική προτίμηση. Πρόκειται για το πάθος της αυτοκαταστροφής, το οποίο οργανώνει τα σημερινά συναισθήματα, αναδιαμορφώνει τις ιδέες και καθορίζει τις επιλογές.

Η αυτοκαταστροφή των φιλελεύθερων δημοκρατιών, και όχι η παρακμή ή ο θάνατός τους, αποτελεί πια την επιλεγμένη στρατηγική των πολιτών τους. Εκκινεί από μια αφελή πίστη στην πρόοδο, η οποία, έπειτα από μια σειρά διαψεύσεων, εκδηλώνεται ως μια εναγώνια και χωρίς κριτήρια αναζήτηση αντιδότου στα υπαρκτά προβλήματα, για να μετατραπεί σταδιακά στο αντίθετό της. Είτε στην προφητεία της παρακμής, η οποία παραμένει μια εστέτ θέαση των πραγμάτων, είτε στο πάθος της αυτοκαταστροφής. Στην άρνηση, δηλαδή, των περισσότερων αξιακών πλαισίων που αποτελούσαν ώς τότε το έδαφος της καθημερινής ζωής των πολιτών, και στην επιθυμία ανασύστασης ενός κόσμου της σκληρότητας.

Αναλυτικότερα, ο σύγχρονος κόσμος, τουλάχιστον ο δυτικός, πριν από την κρίση, με όλα του τα προβλήματα, που είτε αποσιωπούνταν είτε δεν ήθελε κανείς να τα αντικρίσει, βρισκόταν σε πολλά επίπεδα σε ένα σημείο αξιοσημείωτο, ακόμη και αξιοζήλευτο για τις σημερινές γενιές. Η κρίση ήταν αυτή που αποκάλυψε τα προβλήματα και διέσπειρε τη ματαίωση και την απογοήτευση.

Τότε το αίσθημα της συλλογικής ενοχής (άλλοτε υπαρκτό και άλλοτε κατασκευασμένο) και η επιθυμία ανάνηψης όσων πίστευαν ότι φέρουν ένα μερίδιο ευθύνης για την πορεία των πραγμάτων, οδήγησαν σε κάποια ρίσκα. Η αυτοκαταστροφή άλλωστε προϋποθέτει το ρίσκο, την αδιαφορία για τις συνέπειες, το θάρρος μπροστά στο άγνωστο. Η αυτοκαταστροφή είναι η αντιστροφή της δημιουργίας, η σκιά του δημιουργικού ανθρώπου. Όποιος επιδιώκει να προσφέρει στους άλλους με τις δημιουργίες του, μπορεί να αυτοκαταστραφεί όταν νιώσει ότι τούς προκάλεσε κακό. Με αυτό τον τρόπο, πιστεύει ότι δείχνει έμπρακτα την αυτοκριτική του και την απόφασή του να μη τους ξαναπληγώσει. Πληγώνει τον εαυτό του για να μην πληγώσει ξανά τους άλλους, ισοσκελίζοντας έτσι συναισθηματικά κέρδη και ζημιές. Όμως, πάντα ο αυτοκαταστροφικός πληγώνει τους άλλους.

Έτσι μπορεί να φωτιστεί ο ψυχικός πυρήνας των σύγχρονων υποστηρικτών της ριζοσπαστικής ή άκρας δεξιάς, παρά τις επιμέρους εθνικές διαφορές ως προς τα πολιτικά συστήματα και τις πολιτισμικές διαμάχες. Κυρίως ο ψυχικός πυρήνας των μεσήλικων υποστηρικτών της, και όχι τόσο της νεολαίας, για την οποία η γοητεία της δύναμης και της εκκεντρικότητας, η σκηνοθεσία του άμεσου λόγου, η υπέρβαση της ανίας του ψηφιακού κόσμου, η τιμωρία των γονεϊκών επιλογών παίζουν πιο κομβικό ρόλο. Μην αντέχοντας, λοιπόν, το γεγονός ότι ο κόσμος που έχτισαν προ-κρίσης “υποθήκευσε το μέλλον των παιδιών τους”, στρέφονται σε επιλογές που απορρίπτουν τα θεμέλια του κόσμου που έχτιζαν οι ίδιοι τόσα χρόνια. Με την επιλογή αυτή, εκφράζουν την ενοχή, τη μεταμέλεια και την ανάνηψη, βιώνοντας φαντασιακά τη ζωντάνια, τη νεότητα και τη φρεσκάδα τού να “δημιουργείς” και να “προσφέρεις” στους άλλους. Στο τελευταίο αυτό σημείο, της επιδίωξης της φρεσκάδας και της ζωντάνιας, οι δύο ηλικιακές ομάδες συναντώνται.

Πώς όμως μπορεί να είναι καλύτερος ο κόσμος που χτίζεται από τους νέους αντιδραστικούς; Όταν στοχοποιούνται ο φιλελευθερισμός, η “Αριστερά”, οι μετανάστες, οι ομοφυλόφιλοι, οι γυναίκες και οι Εβραίοι, πώς ο κόσμος αυτός θα είναι καλύτερος; Όταν σχετικοποιείται η βία, όπως έγινε στην Ελλάδα με την περίπτωση του Ζακ, ή η τραγωδία, όπως έγινε στις συζητήσεις για το Μάτι, τι να ελπίζει κανείς; Όταν οι ίδιοι άνθρωποι που οικοδομούν μια μορφή δημοκρατίας, στρέφονται σε μια αυταρχική πολιτική περσόνα η οποία με τα λεγόμενά της επενδύει στην ενοχή τους, τότε έχουμε να κάνουμε με αυτοκαταστροφή, με μια “ενεργό αδυναμία”, όπως θα έλεγε ο Νίτσε.

Η άνοδος των αντιφιλελεύθερων, ηθικολογικών και φιλοδικτατορικών δεξιών αποδεικνύει τα προγενέστερα λάθη του κεντρώου φιλελευθερισμού και της ριζοσπαστικής αριστεράς. Το αδιέξοδο ενός στεγνού και ελιτίστικου ορθολογισμού δίχως πάθη και της προβληματικής, ανεπεξέργαστης και αδιαμεσολάβητης επιστροφής των παθών στην πολιτική. Καμία από τις δύο στρατηγικές δεν μπόρεσε να απαντήσει στα υπαρκτά προβλήματα της διαφθοράς, των χρεών των κρατών, των υπαρκτών μορφών της παγκοσμιοποίησης, της συγκατοίκησης διαφορετικών πολιτισμικών και εθνοτικών αξιών, των νέων μορφών εργασιακής εκμετάλλευσης, της σχέσης της κριτικής ελευθερίας και τού πολιτικά ορθού, της επιθυμίας για ευρύτερη συμμετοχή στη λήψη των αποφάσεων. Αντιθέτως, οι δύο αυτές στρατηγικές βάθυναν τα προβλήματα και τώρα με αμηχανία ερμηνεύουν τις εξελίξεις.

Ο κύκλος της αυτοκαταστροφής κάποτε τελειώνει, αν και κανείς δεν ξέρει πότε. Πάντα όμως αφήνει ένα υπόλειμμα. Αυτή η βόλτα στη σκληρή πλευρά της πολιτικής αβύσσου, θα στοιχίσει πάντως σε όλους.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s