Ποιητική της μιζέριας, του Δημήτρη Μουταφίδη

Αν υπάρχει κάποιο ερώτημα που αγχώνει όσους καταπιάνονται με τον πολιτικό στοχασμό, αυτό αφορά το ποιο είναι το σύστημα ιδεών και παθών κάθε περιόδου και ποιοι μπορεί να είναι οι διαμορφωτές του. Όταν κάποιος βρεθεί αντιμέτωπος με αυτό το ερώτημα θα αναγκαστεί να στραφεί και σε μη πολιτικές πηγές που εμπνέουν και διαμορφώνουν τον κόσμο των αξιών και των ηθών. Επομένως, για να γίνει κατανοητή η παρούσα συνθήκη και καθημερινότητα πρέπει κανείς να στραφεί σε πολιτισμικές περσόνες και σε είδωλα της “μαζικής κουλτούρας”.

Είχε τονιστεί παλαιότερα η σχέση πολιτισμικών φωνών και πολιτικών αφηγήσεων, όπως για παράδειγμα η σύνδεση του Λαζόπουλου και του Σεφερλή με γκάμες της αντιμνημονιακότητας ή η σχέση του πνεύματος του περιοδικού Κλικ με τον εκσυγχρονισμό και με στιγμές της ελληνικής ιδεολογίας ταυτόχρονα. Αυτή η σύνδεση πολιτικής και πολιτισμού είναι απαραίτητη για να γίνει ελάχιστα πιο διάφανη η εικόνα της νεανικής κουλτούρας και το σύστημα αξιών και παθών της. Αυτή η σύνδεση είναι απαραίτητη για να γίνει κατανητός, εξίσου, ο κόσμος των Ελλήνων youtubers και το πνεύμα που αυτός κομίζει.

Μέσα στο αρχιπέλαγος του διαδικτύου και της ελληνικής youtube κοινότητας μπορεί να συναντήσει κανείς πολλές ποικιλίες. Από έναν εξυπνακίστικο, πρωτόλειο και στεγνό ορθολογισμό (περίπτωση Mikeius) μέχρι έναν μεσοαστισμό με ελαφρότητα, αλλά και εμπάθεια (περίπτωση Jeremy)· από γυναικείες συμβουλές για το καθετί μέχρι την περιγραφή μιας ημέρας· από γκάλοπ με διλημματικές ερωτήσεις (Konilo-Tsach) μέχρι τη λαϊκότροπη μετατροπή του σεξουαλικού σε σεξιστικό μέσω της μαγειρικής (Maliatsis cooking)· από διαγωνισμούς φαγητού, γευσιγνωσίες και ταξιδιωτικές περιηγήσεις μέχρι την διαφήμιση προϊόντων και την κριτική των video games.

Είναι αναμφισβήτητη η πολιτισμική ηγεμονία που κατέχουν στη νεανική, μαζική πολιτισμική σφαίρα. Τα views και τα subscribes αποτελούν το στατιστικό αποδεικτικό στοιχείο αυτής της ηγεμονίας. Αυτή η άλλη οικονομία και αυτός ο άλλος πολιτισμός που εμφανίζονται μέσα από τα videos των νέων αυτών γκουρού αναπαράγουν και παράγουν ταυτόχρονα έναν άλλο κόσμο· ένα σύμπαν με άλλες έξεις και τελετουργίες.

Από αυτό το κλίμα, το ρητά απολιτικό, δημιουργείται ο νέος αισθητικός εαυτός. Αυτός ο εαυτός, παρά τις διαφοροποιήσεις των youtubers, διαθέτει ορισμένα κοινά σημεία. Είναι ένας εαυτός που διαρκώς εξομολογείται, που διαρκώς σκηνοθετείται, που διαθέτει χιούμορ εφηβικού επιπέδου. Το ενοποιητικό στοιχείο, όμως, όλων αυτών είναι η σχέση του με την προσωπική αδυναμία. Δεν την αντιμετωπίζει τραυματικά ούτε τη μετατρέπει στο αντίστροφο της, έστω μέσω κάποιας δικαιολογίας. Η αδυναμία καθ’ εαυτή καθίσταται δύναμη και αξία μέσα από το πικρόχολο, μνησίκακο, βίαιο και επιθετικό χιούμορ και τους γλωσσικούς ιδιωματισμούς του. Η μακροχρόνια απουσία ερωτικών συντρόφων, ο βροντόφωνος λόγος, τα κακά ελληνικά, η ανία και άλλα παραδείγματα γίνονται σύμβολα προς υπεράσπιση. Ο θεατής αντικρίζει, μαζί με μια νέου τύπου αντισυμβατικότητα και άρνηση των τύπων, την επανάπαυση στην προσωπική αδυναμία, στο “είμαι αυτό που είμαι”, στο ναρκισσισμό μιας μεταμοντέρνας καχεξίας.

Όλη αυτή η ατμόσφαιρα, αυτή η αυτάρκεια και η προσήλωση στην ατομική ή παρεΐστικη μικρόσφαιρα αποκαλύπτει τις πολλαπλές παραλλαγές μιας ανθρωπολογικής αναδίπλωσης στον εαυτό. Ο κόσμος των youtubers αποτελεί, με τον τρόπο του, τους “οργανικούς” διανοούμενους της σύγχρονης μαλθακότητας του ατόμου.

Μέσα από έναν κώδικα που φλερτάρει με τη hip-hop και τη metal, την αισθητική του gaming, που μετατρέπει την εξομολόγηση σε διδαχή και συμβουλευτική και εγείρει ενστάσεις για το κατά πόσο εντάσσεται στο σύστημα της τέχνης, αντικρίζει κανείς τον τρόπο που επιλέγουν να αντιμετωπίσουν τη σύγχρονη πραγματικότητα. Η στροφή στον εαυτό και η μερική πραγματικότητα εξιδανικεύονται στην πεζότητα τους, χωρίς να υπολoγίζονται οι υπερβάσεις τους. Αντικρίζει κανείς, με άλλα λόγια, μια ποιητική της μιζέριας, της απουσίας προσδοκιών που διανθίζεται με ένα μη αυτοκριτικό και μη αναστοχαστικό χιούμορ.

Αυτή η ποιητική προκύπτει από την πτώχευση των ατομικών σχεδίων ζωής και την αποκαθήλωση του υποκειμένου που θα τα υλοποιούσε. Αυτή η καθίζηση μετατρέπει την αιθεριότητα της πτήσης προς το μέλλον σε στρυφνή ματιά των πραγμάτων. Έχει κανείς μπροστά του για άλλη μια φορά τη μετατροπή του ονειρικού σε πεζό, του ιδεαλισμού σε ρεαλισμό, του λυρισμού σε κυνισμό.

Σε αυτό το σημείο είναι που συνδέεται αυτό το πνεύμα με τα υπό πίεση μεσαία στρώματα του ψηφιακού καπιταλισμού. Εκεί συναντιούνται η θλίψη της κοινωνικής καθοδικότητας και της έλλειψης διεξόδων με το πνεύμα της αναδίπλωσης και της ποίησης ενός μίζερου και αδιάφορου εαυτού. Τα videos αυτά αποτελούν το ευφρόσυνο μοιρολόι των μεσαίων στρωμάτων που βρίσκονται σε ύφεση, σε πτώση και υποχώρηση. Άνθρωποι που έζησαν στη διαδοχή των εποχών τον απόηχο μιας ελπιδοφόρας εποχής και την επερχόμενη σκληρή καταβύθιση. Αυτοί οι άνθρωποι διαμορφώνουν τον σύγχρονο αισθητικό και πολιτισμικό εαυτό μιας μεγάλης μερίδας των νέων.

Έτσι, η αισθητική του μιζεραμπιλισμού έρχεται να συνδεθεί με τη γενική οικονομική και πολιτική κατάσταση της χώρας. Τα πλήγματα των προηγούμενων χρόνων είναι η προϋπόθεση του πνεύματος αυτού. Όμως, στο βαθμό που δεν υπάρχει κάποια πρόταση προσωπικής αυτοπραγμάτωσης και υπέρβασης ή έστω διαχείρισης της έλλειψης, άρα της δημιουργίας ενός αυτοσυνείδητου υποκειμένου που συνθέτει και οριοθετεί τον αισθητικό και τον πολιτικό εαυτό του, ανδεικνύεται μια δυναμική αναχώρησης από τους κοινούς πολιτικούς προβληματισμούς. Μια αναχώρηση από την πολιτική κοινότητα και μια επανάπαυση στη μιζέρια η οποία προκλήθηκε από καταστροφικές πολιτικο-οικονομικές πρακτικές.

Μπορεί η αποστασία από την πολιτική να είναι η δικλίδα ασφαλείας της ειρήνης και η ενασχόληση με την ατομικότητα να είναι συμβατή με τους δημοκρατικούς καιρούς, αλλά η ποίηση μιας υποβαθμισμένης ζωής, που δεν είναι μποέμ και εστέτ επιλογή ενός οριακού τρόπου ζωής, είναι προβληματική. Ο κόσμος των youtubers, προφανώς, δεν είναι αντιδημοκρατικός στο σύνολο του, παρά το ότι στο εσωτερικό του φωλιάζουν και αυταρχικοί χαρακτήρες. Αυτή η αισθητική πρόταση που έχει, όμως, για τη σχέση με τον εαυτό και την πραγματικότητα είναι διφορούμενη. Ενώ εγγράφεται στην “τάξη του χιούμορ”, ενός θηλυκού χαρακτηριστικού που μπορεί να διαθέτει κανείς, υποτιμά το γυναικείο φύλο και διαμορφώνει ένα ανδροκεντρικό χιούμορ. Την ίδια στιγμή που χρησιμοποιεί τα πιο σύγχρονα τεχνολογικά μέσα και τους πιο σύγχρονους τρόπους επικοινωνίας, προσφέρει μια πρόταση εξιδανίκευσης της ηττημένης από τα σχέδια και τις προσδοκίες της ατομικότητας. Την ώρα που εισάγει κάτι τόσο πρωτόγνωρο για τα ελληνικά δεδομένα, εξυμνεί την παραίτηση. Όσο προτείνει έναν συντηρητισμό, σε γενικές γραμμές, συμβατό με τη φιλελεύθερη δημοκρατία, τόσο επαναπαύεται έμμεσα στους προβληματικούς πολιτικούς χειρισμούς κάθε κυβέρνησης και τις συνέπειες τους. Με έναν παράδοξο τρόπο, παράγεται ένας αισθητικός εαυτός για τα μικρομεσαία στρώματα έντονα κυνικός και συνάμα συμβατός με πολιτικές οικονομικής και πολιτισμικής υποβάθμισης.

Αυτή η νέα αντισυμβατικότητα και ως ένα βαθμό αγένεια επομένως, μαζί με την προβληματική κριτική σε πλευρές του ατομικισμού στις οποίες προβαίνουν, είναι το προσωπείο του νέου κομφορισμού. Αυτός ο κομφορμισμός υπερασπίζεται με σθένος τον εαυτό του και αρνείται την κουλτούρα του ρίσκου, του εμπλουτισμού του εαυτού και του πειραματισμού. Ενισχύει αυτή την εξατομίκευση που αρνείται τον εαυτό της και τις οριακές στιγμές της. Το χειρότερο, όμως, είναι αυτή η συμφιλίωση με χαμηλών πτήσεων πνευματικές και πολιτισμικές μορφές του βίου, δηλαδή η πολιτισμική και ψυχική συμφιλίωση με το υπάρχον.

Αν η συνδρομή του Κλικ, του Down Town και άλλων παρόμοιων εγχειρημάτων που φέρουν τη σφραγίδα του Π. Κωστόπουλου συνίστατο στον εκσυγχρονισμό των ηθών, τη διάχυση της ελευθεριότητας και της γοητείας, τώρα συμβαίνει το αντίστροφο. Το σύγχρονο πνεύμα, στην εμπειρική του διάσταση, διαφέρει παρασάγγας παρ’ όλο που νοσταλγεί το κλίμα των παλαιότερων δεκαετιών. Αποκαθηλώνει ρητορικά αυτό που κατά βάθος θα ήθελε να είναι. Μεταμορφώνει την απογοήτευση από τη ζωή σε εξεγερμένο κυνισμό. Υιοθετεί μερικές παλαιότερες μορφές, τις οποίες παντρεύει με νεότερες, για να γνωστοποιήσει το νέο περιεχόμενο. Σε αυτό το εκρεμμές, ανάμεσα σε ένα έθνος συναισθηματικού ξοδέματος και γοητείας και σε ένα έθνος σπιτόγατων με low budget stories, ο κόσμος των youtubers αποκαλύπτει το πού βρίσκεται ο σύγχρονος νέος άνθρωπος και ποια θα είναι ενδεχομένως η πορεία του στο κοντινό μέλλον.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s